Ay: Kasım 2018

Dört Halife Devri’nin sona ermesiyle İslam toplumunda yaşanan sorunlar neler olabilir?

Hz. Muhammed ve dört halife döneminde yaşanan siyasi gelişmeler ve fetihler İslam devletinin topraklarını genişletmiş ve Müslümanların sayısını çoğaltmıştır. Ancak Hz. Ali’nin vefatıyla bu büyüme durmuştur. Devletin bir anda başsız kalıyor olması ve dört halife devrinin bu şekilde sonlanıyor olmasıyla İslam toplumunda bir çok sorun meydana gelmiştir.

 

Farklı düşünen siyasi gruplar arasında yaşanan çatışmalar Müslümanların parçalanmasına ve ayrışmasını yol açmıştır. Yaşanan iç karışıklıklar dinden dönme gibi sorunları da beraberinde getirmiş bir çok insan dinden çıkmıştır. Yine bunun sonucu olarak İslami değerler aşağılanıp hor görülmüş ve toplumsal sınıf farklılıkları ortaya çıkmıştır. Büyük bir parçalanma ve bölünme yaşayan İslam toplumu dört halife döneminde ki istikrarı arar olmuştur.

Hz Ali’nin, İslam Devleti’nin merkezini Medine’den Kûfe’ye taşımasının nedenleri nelerdir?

İslam Devleti’nin Hz. Muhammed ile başlayan tarihi yıllarca farklı merkezlere kaymış, fethedilen yerlerin stratejik konumuna göre en önemli ve güvenli bölgeler seçilmiştir. Hz Muhammed zamanında ve üç halife zamanında yapılan fethiler ve siyasi gelişmeler Medine’nin merkezi olarak kullanılması gerekliliğini göstermiştir. Alınan kararlarda bu yönde olup bu dönemler de İslam devletinin merkezi Medine olmuştur.

 

Hz. Ali döneminde ise bu merkez fethedilen yerlerin stratejik açıdan yönetimi, bölgenin ticari ve kültürel alanda gelişme seviyesinde olması ve güvenlik açısından Hz. Ali için daha elverişli olması nedeniyle Kûfe yeni merkez olarak seçilmiştir. Hz. Ali nin kendisini savunanların daha çoğunlukta olması bu bölge için daha güvenilir olabileceği düşünülmüştür.

Dört Halife Dönemi’nde siyasi alanlarda hangi gelişmeler yaşanmıştır?

İslam dini yayıldığı ilk zamanlardan itibaren dünyaya adaleti hakim kılmak ve yaşam şartlarını iyileştirmek için siyasi, ekonomik, askeri ve insan hakları alanlarında iyileştirmeler yapmıştır. Bu şartların iyileştirilmesi bir anda olmayacağı gibi tek bir halife dönemine sığmayacak kadarda çok zaman almıştır.

 

Hz. Ebubekir döneminde; yalancı peygamberler ortaya çıkmış ve bunlarla yapılan savaşlarda bir çok hafız şehit düşmüştür. Bu sebeple konuyu ele aldığımızda askeri gücün arttırılması ve teşkilatlanmanın tam sağlanması gerekli görüldüğünden bu değişimler yapılmıştır. Ayrıca Kuran hafızların şehit düşmesi nedeniyle kitap haline getirilmiştir.

 

Hz. Ömer döneminde; fetihler hızlanmış Anadolu topraklarına kadar ilerleyiş sürmüştür. Ekonomik anlamda gelişmeleri sağlamak adına divan örgütlerinin oluşumu sağlanmıştır. Süreklilik arz etmesi bakımındansa askeri ordular yeni fethedilen yerlere yerleştirilmiştir.

 

Hz. Osman döneminde; daha çok denize kıyısı olan bölgeler fethedilerek donanmaların kurulmaları sağlanmıştır. Yine bu dönem de Kuran’ın çoğaltılması ve Müslüman devletlere gönderilmesi gerçekleştirilmiştir.

Hz. Ali döneminde; iç çatışmalar olmuş Cemel savaşı ve Sıffin savaşı gerçekleşmiştir. Müslümanların çıkan hakem olayları ile farklı siyasi gruplara ayrılması da bu dönemde gerçekleşmiştir.

İslamiyet’in kısa sürede geniş alanlara yayılmasının nedenleri nelerdir?

İslamiyet yeryüzüne inen en son semavi din olma özelliği ile kendisinden sonra başka bir dinin olmayacağını bizlere aktarmıştır. İslamiyet in doğduğu ilk yıllardan şimdiye kadar bu kabulleniş başka inanışlara çok fırsat tanımamış tüm insanlığın belirli semavi bir dini kabullenişi sürmüştür. İslamiyet, insanları insan olduğu için değerli görmesiyle, kişi temel hak ve özgürlükleri önemsemesi ile, gerçeği açık bir dille aktarması ile dünya toplumları tarafından çokta zorluk çekmeden kısa sürede yayılmıştır. Ayrıca adil düzenin tesisini emretmesi ve adaletli yönetim anlayışının benimsenmesi dünyada ki zulüm ve baskılara karşı bir tavır sergilemesi de bu nedenler arasında yer alır. Dönemin ağır şartları köleliği uygun görmesi ve ekonomik buhranlarının sonunun gelmemesi de yine İslam’ın hızlı yayılmasının önünü açmıştır.

 

Hz. Peygamber vefat etmeden önce sahabeye veda hutbesinde vasiyetlerinden biri olarak kimsenin Medine de kalmamasını istemesi ve İslam’ı yayma amaçlı hizmetlerde bulunmasını istemesi de etkili olmuştur. 120 bin sahabeden sadece 20 bini Medine’de kalmış, geriye kalan 100 bin sahabe dünyanın çeşitli ülkelerine, İslam’ın güzelliklerini anlatmak ve yaymak için yayılmıştır. Bu gayretin de İslam’ın yayılmasında etkili olması bilinmelidir.

Dört Halife Dönemi’nin “Cumhuriyet Dönemi” olarak nitelendirilmesinin gerekçeleri neler olabilir?

 

Muhammed(SAV) vefatından sonra yerine kimseyi işaret etmemiş bir vekil bırakmamıştı. İslam devletinin başsız olma ihtimali düşünülmediğinden Müslümanların ileri gelenleri kurulan bir meclisle önder tayin etmek için toplandılar. Hz. Peygamberle olan yakın ilişkisi ve sadakatinin yanı sıra Hz. Peygamberin son zamanlarında namazı kıldırması için HZ. Ebubekir’i işaret etmesi onun ismini akıllara getiriyordu. Yapılan oylama ile ilk halife seçilen HZ. Ebubekir bir yıl kadar bu görevi sürdürdükten sonra vefat etmiştir. Sonrasında tekrar toplanan Müslüman önderleri bu kez Hz. Ömer’i halife seçmiş, adaletine güvenilmişti. HZ. Osman ve HZ. Ali de seçimle göreve getirilmiş yönetimleri boyunca görevlerine layık çalışmaları yerine getirmişlerdir. Bu dört büyük halifenin seçimle göreve gelmesi ve uygulanan politikalarla düşmanlara fırsat vermeyip devleti korumanın sağlanması, dahası kişi hak ve özgürlüklerinin yerine getirilmesi bu dönemin cumhuriyet dönemi olarak nitelendirilmesinin gerekçeleridir.

Emanetlerin ehline verilmemesinin ortaya çıkarabileceği sorunlar neler olabilir?

Toplumda insanların bir biri ile olan ikili ilişkilerde güven çok önemlidir. Güven eksikliği bir çok sıkıntıya yol açabileceği gibi toplumların yapısını da bozacaktır. Toplum yapısının bozulma sebeplerinden biriside emanetin ehline verilmemesidir. Yani bir işin ehilleri dışında konuyu bilmeyen bilgisiz ve yeteneksiz kişilerin o işi yapması için görevlendirilmesi de diyebiliriz. Toplum, yapısı bakımından süreklilik arz eden işleyişe sahip olmalıdır. Yapılacak hatalarla bozulabilecek bir yapıdır.

 

Bir iş için gerekli donanıma bilgi ve birikime sahip olmayan insanlar o işleri yapmak için görevlendirildiğinde işleyişi durduracak, sürekliliğin önüne geçerek hata yapacaklardır. Sadece hata yapmak değil işin bizzat kendisi bozulacak, amaca hizmet edemez hale gelecektir. Bu gibi sıkıntılarla ve işin bozulmasıyla birlikte, toplumun düzeninin ve yapısının da bozacağı kesindir. Şöyle ki sadece tanıdık vasıtasıyla bir yere bir göreve getirilen ehil olmayan kişiler hem sadece kendi çıkarları doğrultusunda hareket edecek hem de işleyişi yürütemez hale getirecektir. İşinin ehli kimseler ise o görev yeri dolu olduğu için boşta kalacak ve gerekli bilgi birikimi boşuna elde ettiğini düşünerek hatalar yapabilecektir. Hatalar zinciri olan bu eylem hem topluma hem kişilere hem de yöneten devlete kadar zarar verecektir.

Hz. Muhammed Dönemi’nde İslam Devleti’nin sınırları nerelere ulaşmıştır?

 

Muhammed döneminde İslam devleti dinin emirlerinin uygulanmasını öğrenmek ve dinin yayılmasını sağlamak adına önceleri sadece Medine ve Mekke’de hakimiyet sağlamışlardır. Fetihlere Mekke’nin fethinden sonra hız verilmiş ve cihat anlayışı çerçevesinde yayılmacı bir politika izlenmiştir. Bunun neticesinde tüm Arap yarım adası fethedilmiş güneyde okyanusa olan kıyıya kadar ilerlemişlerdir. Doğuda Horasan, batıda Trablusgarp, kuzeyde Kafkasya sınırlarına kadar gelinmiş devletin sınırları genişletilmiştir.

Müslümanların Uhud Savaşı’nda galip gelememesinin nedenleri nelerdir?

Medine’de siyasi birliğini sağlayan Müslümanlar iyiden iyide ordu kurmaktaki gücünü arttırmıştı. Gençlerin çoğunlukta olması da kendilerine olan güveni arttırmış ve savaşma isteği her seferinde peygambere iletilmişti. Ancak peygamber vahiy gelmeden bu isteklerini yerine getirmek istemiyordu. Sonra ki zamanlarda savaş kararı alınmış ve istişareler başlamıştı. Müslümanlar fikirlerini peygamberle paylaşıyor ve nasıl zafer kazanılacağını söylüyorlardı. Fikirlere ve istişareye önem veren Hz. Muhammed(SAV) dertlerini dinliyor ve yanlışta çıksa karara uyacağını belirtiyordu. Öyle de oldu. Müslümanlardan genç olanları Medine dışında savaşmak isterken HZ. Peygamber Medine’de kalıp şehrin savunmasının gerekli olduğunu söylüyordu. Ancak alınan genel karar gereği peygamberin dediği değil istişareden çıkan karar uygulanıyordu.

 

Savaşmak için Medine’den çıkan Müslümanlar Uhud dağı eteğine kadar geliyor burada düşmanla karşı karşıya kalıyordu. Hz. Muhammed ordunun stratejisini belirlerken kırk kadar okçuyu da boşluk oluşabileceğini düşündüğü bir tepeye çıkartıyordu. Ne olursa olsun oradan ayrılmamaları gerektiğini belirtirken aslında yaklaşan tehlikenin de farkındaydı. Savaş başlamış Müslümanlar üstün başarı sağlamış düşmanlar kaçıyordu. Tepeye yerleştirilen okçular Müslümanların yendiğini düşünerek düşmanların peşinden koşmaya başlıyordu. Sonradan anlaşıldığı üzere sahte bir geri çekilme taktiği olduğu ve okçuların boş bıraktığı tepenin arkasından dolaşan atlı birlikler diğer kaçan düşmanlarla birlikte Müslümanları iki ateş arasına alıyor ve yeniyorlardı. Müslümanlar Uhud savaşında bu sebeplerden dolayı galip gelemiyordu.

Bedir Savaşı sonrasında esirlerin Müslümanlara okuma – yazma öğretmeleri karşılığında serbest bırakılmasının sebebi ne olabilir?

Müslümanların varlıkları sürdürebilmeleri için ölüm kalım savaşı olan Bedir savaşını kazanmaları ile Ganimetler ve esirler ele geçirildi. Esirlerin ne yapılacağı elbette merak konusuydu. Çünkü aynı kişiler Mekke de Müslümanlara sayısız eziyet çektirmişler, işkencelere maruz bırakmışlardı. Tüm Müslümanlar onların ne olacağı konusunu tartışırken rahmet peygamberi şartları iyi değerlendiriyor ve esirlerin okuma yazma bilmeyenlere okuma yazma öğretmesi karşılığında serbest bırakılacağını söylüyordu.

 

İslam’ın ilk emirlerinden olan ‘oku’ eylemi aslında İslam’ın nasıl yayılacağını da işaret ediyordu. İlim ve bilgiyi, doğduğu ilk günden beri önemseyen, akılcılıkla insanları mantıklı ve doğruya götüren bir din oldu İslam. Böyle bir dinin emirlerini yerine getirebilmek için elbette okuma yazma bilmek gerekiyordu. Hem inen ayetlerin yazılması ve kitaplaştırılması sonra ki nesillere aktarımında zorunluluktu. Böyle mukaddes bir kitabı yazmayı gerçekleştirmek her Müslümanın istediği bir durumdu. Her Müslümanın bunu hevesle istemesi ve okuma yazma bilenlerin az olması sebebiyle esirler okuma yazma öğretmeleri karşılığında serbest bırakılmıştır. Burada öğrenmemiz gereken durumun İslam’ın ilimle ne kadar bağlantılı olduğu ve okuma yazma bilme zorunluluğu nedeniyle bunu bizlere öğretiyor olmasıdır. Hz. Peygamber’in bu isteğinin temelinde de bu vardır.

Medine Sözleşmesi’nin imzalanmasının sebepleri nelerdir?

Hz. Muhammed(SAV) Mekke’den Medine’ye 622 yılında hicret etmiş artan baskı ve zulümlerin şiddetinden Müslümanları korumak istemiştir. Ancak karışıklığın sadece Mekke ile sınırlı olmadığı gibi Medine’de de var olduğu biliniyordu. Farklı Arap kabileleri kendi aralarında iç çekişme yaşarken Yahudiler ve Hristiyanlarında varlığı ve çekişmesi bu karışıklığı arttırıyordu. Öncelikli yapılması gereken Medine’nin muhafaza edilmesiydi. Bu da Medine’de siyasi birliğini sağlamanın yanı sıra iç çatışmaların önüne geçmeyle ve çekişmelerin sonlandırılıp, özellikle hicret eden Müslümanlarla Medine’de yaşayan Müslümanların kaynaşması gerekliydi. Bu gelişmelerin başlangıcı olarak muhacirler ve Ensarlar grubu olarak ayrı isimlendirilen Müslümanlar kardeş ilan edildi.

 

Her bir Medineli bir Mekkeli Müslüman kardeş edinecek ve ihtiyaçlarını giderip yerleşmelerinde yardımcı olacaktı. Sonrasında ise diğer gayri Müslümlerin bir biri ile olan çekişmelerine son vermek gerekiyordu. Siyasi birliğin sağlanması nedeniyle Medine Sözleşmesi’nin imzalanması gerçekleşti. Bu antlaşma ile; Medine de yaşayan tüm insanların dini yaşayışları ve diğer tüm özgürlükleri belirli kurallara bağlandı. Müslüman olmayanların dinlerini yaşamaları için hak ve özgürlükler verildi. Fikirlerini açıkça beyan edebilecekleri gibi mal ve can güvenliklerinin kendileriyle birlikte sağlanacağı sözü verildi. Bu sayede Medine ye gelebilecek herhangi bir saldırı topyekûn karşılık bulacak ve korunacaktı. Tarafların çıkarına olan bu sözleşme içerik bakımından anayasal özellikleri de ayrıca taşımaktadır. Toplumun uyması ve uygulaması gereken kurallarında yer aldığı bazı maddelerin varlığı bunun ispatıdır. Ancak asıl önemi İslam tarihinde ki ilk yazılı antlaşma olmasından gelir.