Ay: Ocak 2019

Tımar sisteminin bozulması Osmanlı Devleti’ni hangi alanlarda olumsuz etkilemiş olabilir? Söyleyiniz.

Tımar sisteminin bozulmasıyla birlikte Osmanlı Devleti, ekonomik alanda, siyasi alanda, askeri alanda ve sosyal alanda birçok zarara uğramıştır. Yıllardır süre gelen bu sistemin zayıflaması ve kalkma noktasına gelmesi beraberinde pek çok olumsuzluğu da getirmesi gayet normaldir aslında.

Osmanlı Devleti tımar sistemi ile ekonomi, tarım ve askerlik alanında büyük avantajlar sağlıyordu. Devletin ilerleyen yıllarında tımar sisteminin bozulması sonucunda bu noktaların da hepsinde olumsuzluklar yaşandı. Örneğin ekonomik olarak tımarın bozulması, tarım üretimlerini azaltmış ve bütçeye zarar vermiştir. Tımar sayesinde devlet vergi kazancı elde ederken, tımar bozulunca vergiler kesilmiştir. Devlet tımar yetkililerine gelirlerini iade etmek için maaş vermeye başlayınca hazine zarar görmüştür.

Tımar sistemi sayesinde tarım yapanlar aynı zamanda da asker yetişmesini sağlardı. Tımarlı sipahiler bu sayede yetiştirilirdi. Ancak tımar sistemi bozulduğunda askeri olarak tımarlı sipahilerin yetiştirilmesi durdu. Ordu zayıflamaya ve asker sayısı azalmaya başladı.

Ayrıca tımar sistemi bozulduğunda tımar sahipleri vergilerini ödemeyi bırakıp, toprağı verimsizleştirdi. Köylerde ve kasabalarda toprak boş ve verimsiz kaldı. Gelir elde edemeyen tımar sahipleri iş bulabilmek için şehirlere göç etmeye başladı. Sonrasında ise şehirlerde nüfus artmaya başladı. Bu nedenle iç siyasi sorunlar ve işsizlik artamaya başladı.

Tımar sisteminin faydaları nelerdir? Örnekte olduğu gibi sıralayınız.

Osmanlı Devleti zamanında sipahi askerler hizmetleri karşılığında tımar sistemi sayesinde toprak sahibi olurdu. Tımar sistemi sayesinde toprak işlenir ve asker yetiştirilirdi. Tımar; 19.999 akçeye kadar senelik geliri olan dirlik arazilere verilen isimdir. Devlet sipahi askerlere tımar verir, tımar sahipleri de devlete hizmet verirdi. Bu tür hizmetlerin kolaylaşmasını sağlayan tımar sisteminin hem ekonomik, hem siyasi hem de sosyal açıdan birçok faydası bulunmaktadır. Bu faydaları şöyle sıralayacak olursak şunlar söylenebilir:

• Tımar sistemi toprağın işlenmesini ve ürün elde edilmesi sağlardı.
• Tımar sistemi, devletin tımarlarda yapılan tarım ve hayvancılık sonrasında gelir elde ettiği bir noktaydı. Devlet tımar sahiplerinden gelirlerine göre vergi alarak ekonomiye katkı sağlıyordu.
• Savaş zamanları dışında askerlerin işsiz ve gelirsiz kalmasına karşılık tımar sayesinde askerlere iş ve gelir sağlanıyordu.
• Tımar sayesinde askerler gelir ve iş elde ederken, yine savaş zamanları devlet askerlere maaş ödeme zorunluluğundan kurtuluyordu.
• Göçebe yaşayarak düzensizliğe neden olan Türkmenlerin tımar sayesinde yerleşik hayata geçmeleri sağlanmıştır.
• Tımar sistemi ile asker yetiştirilmesi ve ordunun güçlendirilmesi sağlanıyordu.
• Devlet tımara verilen bölgelerde toprak güvenliği sağlamış ve otoritenin korunmasını sağlayarak düzeni sürdürmüştür.

“Burada hiçbir balık uçmaya, hiçbir kuş yüzmeye zorlanmaz.” Osmanlı Enderun Mekteplerinin kapısında yazan bu söz ile sizce ne anlatılmak istenmiştir? Söyleyiniz.

Edirne’nin fethinden sonra kurulmuş olan Enderun mektepleri, bir saray okulu olarak devlet adamları ve bilim adamları yetiştirilmesini sağlamıştır. Osmanlı Devleti tarafından Fatih Sultan Mehmet döneminde Hristiyan çocuklar bu okulda yetiştirilerek zeki ve akılcı bir eğitim verilmiştir. Sarayın iç kısmında özel bir yeri olan bu okul din, sanat, edebiyat, coğrafya, matematik ve mantık gibi noktalarda eğitim veriyordu.

Okulun kapısında yer alan bu söz ise öğrencilere kurumun mantığını anlatıyordu. Mantık çerçevesinde balıklar uçamaz ve kuşlar yüzemez. Bu durum zorlama ile dahi olsa başarılamaz. Balıklar her ne kadar uçmaya zorlansa da mümkün değildir. Mantıktan çıkıldığında ise bu durum insanlar için de düşünülebilir. Yani bu okullarda hiçbir öğrenci yapabileceklerinden ve yeteneklerinden öteye zorlanmazdı.

Örneğin, Enderun mekteplerinde eğitim alan bir çocuk matematikten anlıyorsa ve edebiyatı anlamıyorsa, bu kişiye sanat ve edebiyat alanında zorlama yapılmazdı. Bu öğrenci sadece matematik konusunda başarı sağlayabilecekse, matematik konusunda en iyi eğitimi alması sağlanırdı.  Böylece her öğrenci kendi ilgi alanında daha verimli çalışmalara yaparak o alanda uzmanlaşabilirdi.

Günümüz medeniyetinin oluşmasına katkısı olan Türk-İslam bilim insanlarından bildiklerinizi söyleyiniz.

Günümüz medeniyetinin oluşmasına katkı sağlayan Türk-İslam bilim insanlarını dört kategoride incelemek gerekir. Bunlardan birincisi matematik alanında, ikincisi astronomi alanında, üçüncüsü fizik alanında ve dördüncü olarak da tıp alnındadır.

Matematik alanında günümüz medeniyetine katkı sağlayan bilim insanları şunlardır:

Harezmi: Cebirin temelini oluşturan matematik çalışmaları yapmıştır.

Cahit Arf: 1910-1997 yılları arasında yaşamış bu ünlü Türk matematikçisi, kendi ismi ile anılan “Arf değişmezi, Arf kapanışları ve Arf halkaları” gibi yaptığı matematik çalışmalarıyla tüm dünyada tanınan biridir.

Ömer Hayyam: Celali takvimini hazırlamış ve üçüncü derecede cebir konuları hakkında çalışmalar yapmıştır.

Nasiruddin-i Tusi: Kenar açı bağlantısını bulan ve “Kesenler teoremi” adı altında yaptığı trigonometri çalışmalarıyla tanınır.

Fizik alanında faydalı çalışması olan Türk-İslam bilim insanlarını ise şöyle sıralayabiliriz:

İbn’ül Eysem ve İbn-i Sina’nın yaptığı çalışmaları yanı sıra Farabi’nin de fizik konulu çalışamaları vardır.

Farabi: Aristo’nun oluşturduğu fiziği yetersiz olarak gören ve bunun üzerine “Boşluk Üzerine” isimli bir eser kaleme almıştır. Farabi bu eserinde doğadaki boşluğu kabul etmez ve bunun üzerine kendi hipotezlerini savunur.

Astronomi ile ilgilenen Türk-İslam Bilim Adamaları:

Ali Kuşçu: Küçük yaşlardan itibaren matematiğe ve astronomiye ilgi duyan Ali Kuşçu eğitimin Semerkand’da tamamladı. Ünlü astronom Uluğ Bey’in yanında yetişmiştir. Bir çok medrese müderrislik yapan Ali Kuşçu, Uluğ Beu’in kuşları ile ilgilendiği için “kuşçu” lakabıyla meşhur olmuştur.

Uluğ Bey: Semerkant’ta medrese ve gözlemevi açılmasına öncülük etmiş bilimsel çalışmaların yürütülmesi için büyük çaba göstermiş bir astronomi uzmanıdır. Astronomi konusunda yazmış oduğuen meşhur eseri “Uluğ Bey Zici” dir.

Biruni: Gazneli sarayında saygınlık kazanan Biruni, Harezm sarayında astronomi ve matematik çalışmalarını yürütmeye başlamıştır. İbn-i Sina ve daha çok birlim insanıyla beraber çalışma fırsatı da bulmuştur. Önemli astronomik bilgiler içeren eseri “Mesud’un Kanunu” dur. Biruni, UNESCO tarafından yapılan bir etkinlikle doğumunun bininci yılı olan 1973 yılında tüm dünyada anılmıştır.

Takiyüddin: 1575-1580 yılları arasında İstanbul rasathanesinde çalışmalara yapan Takiyyüddin, Osmanlı’daki ilk çalışmasına Galata kulesinde başlamıştır.

Tıp alanında çalışması olan Türk-İslam Âlimleri;

İbn-i Sina: En tanınmış tıp âlimidir. “Kanun” adlı bir eseri bulunan bilim insanının hekimlik, ilaçlar ve diğer cerrahi yöntemler hakkında çalışmaları mevcuttur. Kanun adlı tıp kitabı Avrupa’da ders kitabı olarak okutulmaktadır. Ayrıca, fizik, kimya, matematik, felsefe ve matematik üzerine de çalışmalar yapmıştır.