Kategori: Felsefe

Aşağıdaki durumları gerçekleştirirken kullandığınız bilgileri düşününüz. Bu bilgileri doğrulamak için hangi ölçütlerin kullanılması gerektiğini nedenleriyle beraber boş bırakılan yerlere yazınız.

Meslek Seçerken

Meslek seçerken başvurulan bilgi türleri kişiden kişiye değişiklik gösterecektir. Meslek seçerken duygusal bir yaklaşım gösteren kişiler sezgisel bilgi türünü kullanabilir. Ancak meslek seçimine daha çok ekonomik yaklaşan kişiler, gündelik bilgi türünden yararlanırlar. Sezgisel bilgi türünün duygusal anlamda kullanıldığının doğrulaması; kişinin sezgisel olarak bu mesleği yapabileceğini bilmesidir. Ancak ekonomik açıdan yaklaşanlar, paranın nasıl bir güce sahip olduğunu gündelik bilgi aracılığı ile bilirler.

Teknolojik Bir Alet Satın Alırken

Teknolojik bir alet satın alırken kullanılan bilgi türü, felsefe içerisinde de kategorize edilmiş üzere “teknik bilgi” türüdür. Teknik bilgiler, varlığı somut olarak gösterilebilen nesnelerin bilgisidir. Bir nesnenin ya da aletin nasıl çalıştığı veya çalıştırılacağı üzere bilinen tüm bilgiler teknik bilgi alanına girer. Dolayısıyla alet satın alırken teknik bilgi olmaksızın doğru seçimi yapmak zor olacaktır.

Bir Arkadaş Seçerken

Bir arkadaş seçerken kullanılan bilgi türleri yine kişiden kişiye göre farklılık göstermekle birlikte genel olarak sezgiseldir. Ancak dinsel bilgi türünün dogmatik ve inanca dayalı yapısına da benzerlik gösterebilir. Arkadaş seçiminde bizim için en iyisi olduğuna “inandığımız” kişiye yakınlık gösteririz. Bu inancımızı etkileyen çeşitli davranışlar da elbette vardır. Ancak seçim yaparken karşıdaki kişinin kesinlikle “iyi” olduğunu kanıtlamamız mümkün değildir.

Algı yanılmalarının doğru bilgiye ulaşmada şüphe oluşturacağı çeşitli filozoflar tarafından dile getirilmiştir. Örnek olarak Rasyonalist akımın savunucuları, duyu organları ile elde edilen bilginin tamamen geçersiz olduğunu, dışarıdan gelen (a posteriori) bilginin tamamen şüpheli olduğunu savunur. Buna verilmiş en iyi örneklerden bir tanesi gözlerimizin bize çoğu zaman yalan söylemesidir.

Berrak bir su birikintisinin içerisine düz bir çubuğun yarısını soktuğumuzda, suyun altında kalan kısım yamulacaktır. Gözlerimiz, bize sopanın kırık ya da yamuk olduğu bilgisini iletecektir. Oysa ki gerçekte sopa düzdür ve dışarıdan gelen bu bilgi, bize bir doğru bir bilgi vermediği gibi “yanlış bir bilgi” vermiş olacaktır. Bu nedenle Rasyonalist filozoflar dışarıdan gelen tüm bilgilere kulaklarını tıkamışlardır. Onlar için tek gerçek bilgi içeriden gelen (a priori) bilgidir. Bu bilgi türlerine örnek olarak matematik ve geometri gösterilebilir. Matematiksel olan hiçbir şey, bizi yanıltamaz ve mantığın temelini oluşturur.

Ancak çeşitli düşünürler rasyonalistlerin dışarıdan gelen bilgiye bu denli kulaklarını tıkamasını eleştirirler. Buna karşılık emprist (deneyci) filozoflar da a priori şeklinde elde edilen bilgiye karşı çıkmışlardır. Ancak her iki bilginin de mümkün olduğunu düşünen filozoflar da vardır. Örnek olarak Kant’a göre bilgiler, hem dışarıdan hem de içeriden gelebilirler.

Sonuç olarak empristlere göre de algı yanılmaları bilginin doğruluğu için şüphe oluşturabilir ancak deney ve gözlemin “devamlılığı” bu şüpheyi ortadan kaldırabilir.

Doğru bilginin imkansız olduğunu savunan birçok görüş bulunmaktadır. Bu konu tamamen Epistemolojinin yani bilgi felsefesinin alanına girer. Bilgi, felsefe tarihi boyunca üzerine en çok kafa yorulmuş konulardan bir tanesidir. Bu yazıda doğru bilginin imkansız olduğunu düşünen akımlara, düşünürlere ve bu imkansızlığı “neden” düşündüklerinden bahsedeceğiz.

 

Doğru bilginin mümkün olmadığı düşünen ilk görüş septisizmdir. Septiklere göre evrensel olarak kabul edebileceğimiz bir bilgi türü yoktur. Bu akımın en büyük savunucuları Parmenides, Demoktritos ve Zenon’dur.  Parmenides’e göre dış dünya sürekli olarak değiştiğinden dolayı paradokslar içerir. Aynı şekilde öğrencisi olan Zenon da Parmenides’e benzer fikirlere sahiptir. Demokritos ise varlığın ve dolayısıyla tüm evrenin atomlardan meydana geldiğini savunur. Ancak bu küçük atomlar algılanamazdır. Bilginin tek kaynağı olan duyum, dışarıdaki tüm paradokslardan doğru bir bilgi çıkaracak nitelikte değildir.

Doğru bilginin mümkün olmadığı söyleyen bir diğer akım ise Nihilizm’dir. Bu öğretiye göre hiçbir şey bilgi değeri taşımaz. Üzerinde bilgi değeri olduğunu düşündüğümüz her şey yanıltıcı ve aldatıcıdır. Bu akımın en önemli temsilcisi kuşkusuz Nietzsche’dir. Ona göre doğru bilgi kesinlikle yoktur. Ancak var kabul edilse bile insan dediğimiz sınırlı canlının doğru bilgiyi elde edebilmesinin imkansız olduğudur. Bu nedenle Nietzsche, doğruluğundan hiçbir zaman emin olamayacağımız bilgiler ile aldanmak yerine, bu bilgi türlerinin tamamını reddetmeyi tercih eder.

Birçok düşünür bu sorunun İslam Biliminin sonunu getirdiğini savunur. Akıl alır gibi durmasa da bahsedilen “nedensellik” sorunu, günümüz modern felsefe içerisinde bile tartışmalarda kendisine yer bulur.

Konuyu daha anlaşılabilir hale getirmek için örneklendirerek ilerleyelim; Her sabah saat 8’de uyanan kendi halinizde bir insansınız. Ve her sabah balkonda masanızda oturup kahvenizi yudumluyorsunuz. Sokağa baktığınızda karşı komşunuz arabasını saat tam 08:30’da çalıştırıp gidiyor. Yarım saat sonra ise yan komşunuz tam olarak saat 09:00’da arabasına biniyor ve işe doğru yol alıyor. Bu senaryo hafta içi her gün olmak üzere tekrarlanıyor. Dünya’ya sürekli neden-sonuç zinciri içerisinde bakan bir canlı olarak “insan” yani siz; diyebilir misiniz ki ikinci arabanın her sabah saat 9’da hareket etmesinin nedeni birinci arabadır?

Gazali’nin şu meşhur nedensellik sorununun özeti tam olarak budur. Ancak küçük bir farkla; Evrende meydana gelen tüm maddesel hareketler bize, neden sonuç zinciri içerisinde hareket ediyormuş gibi geliyor olabilir. Gazali’ye göre her bir maddesel hareket tanrının ya da başka bir şeyin sonucudur ve birbirleri arasında zorunlu bir neden sonuç ilişkisi yoktur.

Düşünürlerin bu sorunun İslam Bilimini bitirdiği fikri anlamsız geliyor olabilir ancak, bilimin “her şeyin bir nedeni vardır” ön kabulü, nedensellik sorunu ortaya çıktığında kendisini tamamen gereksiz bırakıyor.

Bu soru, tamamen bilgi felsefesi alanına girer. Bilgi felsefesi, diğer ifadeyle Epistemoloji olarak tanımlanır.

Tarihteki tüm düşünürler, doğru bilgiye nasıl ulaşılabileceği konusunda farklı fikirler ortaya koymuşlardır. Bu fikirlerin toplamı da çeşitli akımları ortaya çıkarmıştır. Örnek olarak Sokrates, Platon, Descartes gibi filozoflar doğru bilgiye yalnızca akıl yolu ile ulaşılabileceğini iddia eder. Onlara göre akıl kullanılmaksızın doğru bilgiye ulaşmak imkansızdır ve aynı şekilde akıl olmadan elde edilen hiçbir şey bilgi değeri taşımaz. Bu görüşün tam zıttında yer alan deneyci (emprist) filozoflar, doğru bilginin ancak ve ancak deney ve gözlem yolu ile elde edilebileceğini savunur. Bu görüş aslında pozitivizm ya da materyalizm gibi akımların da temelini oluşturmaktadır.

 

Örneğin materyalistlere göre doğru bilginin kaynağı yalnızca maddedir. İnsan, ancak madde ile iletişim kurduğunda çeşitli bilgilere ulaşabilir. Ancak Rasyonalistlerin duyu organlarına ve dış dünyada meydana gelen hiçbir şeye güvenmemesi, onların deneyciliğe karşı bir tutum içerisinde olmaları sonucunu doğurmuştur. Doğru bilgiye ulaşma fikrinin en önemlilerinden biri de septisizm yani şüpheciliktir. Septiklerin bazıları doğru bilgiye ulaşmanın imkansız olduğunu düşünürken, bazıları ise mümkün olduğunu ancak her türlü bilgiye kuşku ile yaklaşılması gerektiğini düşünür. Ancak doğru bile kesinlikle ulaşılamayacağını söyleyen akımlar da vardır. Nihilizm, bu akımlardan bir tanesidir. Nihilizme göre doğru bilgiye yoktur. En iyi ihtimalde doğru bilgi olsa bile insan, bu bilgilere ulaşabilecek konumda değildir.

Duyumların herkeste aynı mı yoksa fark biçimde mi ortaya çıktığı sorusu, özellikle antik, ilkçağ ve ortaçağ felsefelerinde önemli bir sorudur. Bunun nedeni dönemin teknolojik olarak imkansızlığı, insanların duyumlarının birbirinden farklı mı yoksa aynı mı olduğunun anlaşılamamasıdır. Günümüz modern biliminin bu gibi sorulara belli cevapları olsa da, bu sorulara tarihte nasıl cevaplar verilmiş incelemekte fayda var.

 

Duyumların herkes tarafından aynı veya farklı olduğu durumlar çeşitli filozoflar tarafından kategorize edilmiştir. Örnek olarak zaman algısının çeşitli düşünürlerce herkeste aynı olduğu fikrine varılmıştır. Bu algı türüne de “nesnel” algı adı verilmiştir. Ancak duyu organları ile girilen etkileşimler herkes tarafından farklı (sübjektif) olarak algılanır. Duyumların bu noktada bir nesnelliği söz konusu değildir. Modern bilimin de ortaya koyduğu verilere bakacak olursak, nesnel olarak kabul edilen “zaman algısı” bile, Albert Einstein tarafından çürütülmüştür. Zaman, herkes ve her (şey) için farklı algılanmaktadır. Hatta varlığından ve dinamiklerinden daha yeni haberimizin olduğu Sinestezi hastalığı, algının kişiden kişiye nasıl farklı işleyebileceği konusunda harika bir örnektir. Sinestezi hastaları kısaca, renklerin kokularını, rakamların cinsiyetlerini, kokuların vücutlarını hissederler.

Tarihsel bağlamından modern bilime kadar bakacak olursak, duyumlar birçok kişide aynı biçimde ortaya çıkabilir ancak kesinlikle “herkeste” aynı biçimde ortaya çıkması mümkün değildir.