Yazar: hakan

Osmanlı’da Millet Sözü Neyi İfade Eder?

 

Millet sistemi aslında Osmanlıda toplumsal bir sistemdir. Osmanlı İmparatorluğu’nda milletler din usulüne göre ayrılmışlardır. Ayrılan dinler, Müslümanlar, Yahudiler, Hristiyan ve bunların alt mezhepleridir. Bu sistem ile insanlara özgürce dinini yaşama şansı verilmekteydi. Din ve vicdan hürriyeti sonuna kadar tanınmaktaydı. Bu sistem milliyetçilik sistemine kadar tüm düzeni sağlamaya yeten bir sistemdir. Millet sisteminin işlevinin kaybolduğu son yıllarda yerini Osmanlıcılık ve İslamcılığa bırakmıştır. Bu sistemler aslında toplumu bütünleştirmek amacıyla ortaya çıkmıştır.

 

Osmanlıda millet sistemi, ortaçağ yönetim geleneklerine uygun olarak din/ mezhep ayrışması temeline dayanan bir sistemdir. Bu sistem Fatih Sultan Mehmet döneminde net olarak ortaya koyulmuştur. Tanzimat döneminde modernize edilmek istenen bir sistemdir. Osmanlı döneminde farklı milletlere ait farklı dinler ve görüşler, hoşgörü ile karşılanmıştır. Bu düşünce sistemi doğrultusunda Osmanlı topraklarında insanlara özgürce yaşama şansı tanınmıştır. Aslında bir imparatorluğun bu kadar uzun bir süre dimdik ayakta kalmasını sağlayan, bu sistemlerin doğru bir şekilde yürütülmesidir. Baktığımızda Osmanlı Devleti içinde yaşayan toplumların karma olduğu görülmektedir. Her dinden her mezhepten insanın rahat ve huzur içinde yaşadığı bir ortam olan Osmanlı Devleti bu düzeni sağlamış durumdadır.

 

Osmanlı İmparatorluğu döneminde bu kadar düzenli bir sistem ile yönetilen toplumun aksine, batılı ülkelerde daha farklı bir sistem vardır. O dönemde batılı devletler bu kadar ince ve hassas noktaları keşfedememişti. Farklı dinden olan insanları dışlama yada hor görme tutumları dikkat çekmektedir.

Vakıflar Toplumun Birlik ve Beraberliğine Ne Gibi Katkılar Sağlamış Olabilir?

 

Osmanlı Devletinde vakıflar gerek yardımlaşma amaçlı gerekse birlik ve beraberliği güçlendirmek amaçlı kurulmaktaydı. Osmanlı Devletinde vakıf işini genellikle hanım sultanlar üstlenmekteydi. Kadınlar toplumun sosyalleşmesi açısında büyük önem taşıyordu. Bu vakıfların kuruluş amacı, insani değerlerin geliştirilmesi ve yüceltilmesi, insanlığın geliştirilmesi, hizmet alanlarının geliştirilmesi yolu ile daha fazla kişiye hizmet verilmesidir. Kurulan vakıflar, eğitim, ulaşım, hukuk ve hizmet alanlarında hizmet vermekteydi.

 

Baktığımızda kurulan vakıfların hizmet alanları genişledikçe daha çok insanın bir araya geldiğini görmekteyiz. Bunun sonucunda insanların birlik ve beraberliğinin geniş kitleleri kapsadığı görülmektedir. Kurulan vakıflar, imkanı olmayan kimseleri tespit edip gerekli yardımı yapmaktaydı. Eğitim almak isteyen kişilere kolay eğitim imkanı sunmaktaydı. Yapılan vakıf işleri tamamen gönüllü olup, karşı taraf ile çıkar ilişkisi bulunmamaktaydı. Böylece güven içinde birbirine destek olarak yaşayan bir toplumun ortaya çıkması sağlanmaktaydı. Osmanlı Devletinde vakıfların sağladığı yararlar:

 

• Eğitim gelişmesine katkı sağlamıştır.
• Sağlık hizmetinin gelişmesine katkı sağlamıştır.
• Kültürel hizmetlerin gelişmesine katkı sağlamıştır.
• İnsanların birbirleri ile yardımlaşmasını sağlamıştır.
• Ulaşım hizmetlerinin gelişmesine katkı sağlamıştır.
• Toplumun büyük ölçüde birlik ve beraberlik içinde olmasına katkı sağlamıştır.
• Halkın sosyal refahının, ekonomik refahının oluşmasına katkı sağlamıştır.
• İnsanı yardımların oluşması ve artmasına katkı sağlamıştır.
• Birçok alanın (dini, iktisadi, siyasi) gelişmesine katkı sağlamıştır.

Loncaların kurmuş olduğu sandıkların faydaları nelerdir?

 

Faydaları şu şekilde sıralayabiliriz:

 

• Lonca teşkilatının en önde gelen görevlerinden biri sadece üyelerini değil ailelerini de koruma altına alarak toplum içinde sosyal güvenliği sağlamaktır.
• Esnaf her ihtiyacı için uğraşmadan, başka kişilere yönelmeden önce loncaya başvurur.
• Her loncanın orta ya da teavün denilen dayanışma sandığı vardır bu sandıklar günümüzdeki gerçek bir banka gibi zengindir.
• Bu sandıklar savaşta hükümete dahi nakdi yardım yapabilir.
• Ordunun ve devletin ihtiyacı olduğunda asker ve gemi donatabilir.
• Devletin eksik kaldığı alanlarda hayır işleri yapar.
• Yaşlılık nedeniyle iş yapamayan ve muhtaç duruma düşen esnafa destek olur.
• Tedavisi olmayan hastalığa yakalanmış olan üyelerine yardım ederdi.
• Sakatlanıp iş göremez duruma gelenlere lonca yardım eder ve hayatlarının idamesi üye aidatlarından oluşmuş olan sandıktan karşılanırdı.
• Lonca üyelerinin ölüm ve doğum masraflarını karşılar.
• Esnaf işini büyütmek isterse, yeni bir alet ya da dükkan alarak faaliyet alanını değiştirecekse bunu karşılardı.
• Esnafa uygun şartlarda kredi temin ederek ödeme zorluklarını ortadan kaldırırdı.
• Lonca üyeleri için sandık dışında birine borçlanmak ayıp ve yasaktı bu şekilde esnafın işlerinin başkasının kontrolüne geçmesine neden olabilecek tefecilerin insafına bırakılması engellenmiş oldu.
• Ölen esnafın ailesi, çocuğu hayatta ise onlara bakmak çocukları yetiştirmek ve işe yerleştirmek loncanın vazifesidir.
• Sandıklar birbirlerine de ihtiyaç halinde yardım ederek bağış ve hibe yapabilir.
• Özel günler ve şenliklerde şehrin devlet adına en güzel uygun şekilde donatılması ile meşgul olurlardı.

Osmanlı Devleti için çift hane sisteminin faydaları nelerdir?

 

Osmanlı’da tarımsal arazi mülkiyeti ve zirai üretim hem halk hem devlet için temel refah kaynağı olduğundan tarımsal ekonominin devletin istediği şekilde güçlü tutulmasını sağlayan bir sistemdir. Bu sistem sayesinde devlet elindeki arazilerin ekilmesi, hasadı ve sulama işleri düzenli ve kontrollü şekilde gerçekleştirilmiştir.

 

İnsan ve hayvan gücüne dayalı olan arazilerin boş bırakılması ve ehil olmayan kişilerin elinde yanlış şekilde kullanımı engellenmiştir. Çifthane sistemi üç unsurdan oluştuğundan hane, bir çift öküz ve çiftliğin bir arada sürekli üretim sağlanacak şekilde tutulması sağlanmıştır.

 

Sistemde ailenin emeği, bir çift öküz ile işlenen arazi bir üretim biriminin yani devletin genel harcamalar için kullanacağı vergiye kaynak oluşturan üretim birimini oluşturduğundan vergi toplamada istikrar sağlanmıştır.

İşlenen toprak devletin olduğundan çiftçi ailesi elindeki araziyi satamayacağı gibi hibe edemez vakfedemez. Bu da halk açısından tarımda sürekliliği sağlamıştır.

Tahrir defterlerinde bu araziler kayıt altına alınmıştır. Bu durum haksız mülk edinmelerin önüne geçmiştir.

Devlet toprak ve halk üzerindeki kontrolünü sürdürebilir bir duruma getirmiştir.

Zirai üretimin sürdürülmesi devlet tarafından garanti altına alınmıştır.

Çiftliklerin dağılması engellenmiştir. Tarlaların zirai üretim yerine devlet için getirisi olmayacak şekilde bahçe ya da bağ olarak kullanılması engellenmiştir.

Tarımsal faaliyetin sadece belli kişilerin elinde toplanmasını önüne geçilerek kişilerin emeklerinin sömürülmesine fırsat verilmemiştir.

Ekonominin temeli tarıma dayalı olduğundan tarımsal üretim faaliyetini sürekliliğini sağlanmıştır.

Çiftçiler haklı bir neden olmaksızın kendilerine verilen arazileri boş bırakamazlar 3 yıldan fazla süre ile tarımsal faaliyeti durduramazlar bunu yaptıkları takdirde ceza alırlar ki bu da devlet için ayrı bir vergi geliridir.

Osmanlı Devleti’nde Vakıfların Toplumsal Hayat İçerisindeki Faydaları Nelerdir?

 

Vakıf hangi maksatla kurulmuş ise o amaç ortadan kalkmadığı sürece vakıf olarak hizmet etmesi gerekmektedir. Vakıf amaçları mutlaka insanların faydaları doğrultusunda olması gerekmektedir. İnsanların ve insanlığın faydasına olmayan bir iş yapmak maksatlı vakıf kurulamaz. Vakıf sistemi en belirgin şeklini Osmanlı’dan almıştır. En yaygın olarak ve çeşitli amaçlarla Osmanlı da bulunmuştur. Osmanlı zamanında vakıf sistemi kurumsallaşmıştır. Osmanlıda vakıf alanları;

 

• Eğitim
• Sağlık
• Sosyal yardım
• Diyanet
• Bayındırlık

 

Gibi alanlarda faaliyet göstermiş ve vakıf alanını zirvede yaşatmışlardır. Vakıf sisteminin Osmanlı da önemi büyüktür. Devletin halkına hizmet etmesinin yanında can ve mal güvenliğini korumaktan, sınırları muhafaza etmeye, Asayişi sağlamaktan, devlet düzenini korumaya gibi bir çok sorumluluğu olan Osmanlıda halka hizmet etme konusunda vakıflara büyük iş düşmektedir. Okul, cami, hastane gibi bir çok hizmet binası ve kuruluşların kurulmasından sorumlu olan vakıflar halkın refahını sağlayan hizmetler vermektedir.

 

Osmanlı bünyesinde faaliyet gösteren vakıflar, topladığı bağışlar ile birlikte halka faydalı olabilecek yapıların kurulmasına ve işletmesine fayda sağlayarak Osmanlı devletine büyük fayda sağlamıştır.  Vakıflar zengin kimselerden alınan bağışlarla yardım ihtiyacı olan insanlara hizmet vermektedir. Osmanlı devleti zamanında vakıflar bu yönü ile bugünkü sivil toplum kuruluşlarına benzetilmektedir. Zengin ile yoksulu tek çatıda buluşturan ve toplumdaki sosyal sınıf farklılıklarının yaşanmadığı Osmanlı Devletinde halk refah içerisinde yaşarken Dünya sınıf ayrımları nedeni ile iç karışıklıklar yaşamıştır.

Sosyal Hayatın Canlanmasında, Vakıf Müesseselerinin rolü nedir?

 

Osmanlı Devleti vakıf ve benzeri sivil toplum kuruluşlarının faaliyetlerine büyük önem vermiştir. Birçok konuda farklı amaçlar ile, vakıflar kurulmuştur. Bu vakıfların amaçları adlarında açıkça belirtilmiştir.

 

Kişi ya da kurumların, maddi ve manevi imkanlarını kamu yararına sarf etmesine vakıf denmiştir. Osmanlı Devleti döneminde devlet geleneği olacak şekilde vakıf ve benzeri kuruluşlar desteklenmiştir.

 

Vakıf ve diğer kuruluşların benimsemiş oldukları belli amaçlar şu şekildedir. Bu amaçların hayata geçirilmesi sonrasında sosyal sorumluluk yerine getirilmiştir. İnsanların kaynaşması sağlanmıştır. Irk ve din farkı gözetmeksizin toplum olabilme bilinci geliştirilmiştir. Bu sayede uzun yüzyıllar boyunca birbirinden ayrılmayacak toplum harcı meydana getirilmiştir.

 

Vakıfların Üstlenmiş oldukları toplumsal roller sonrasında sosyal hayatta meydana gelen olumlu değişiklikler şu şekilde seyretmiştir.

• Toplum içerisinde maddi bakıma muhtaç kişilerin desteklenmesi sağlanmıştır, bu şekilde toplumsal barış iklimi meydana gelmiştir,
• Kurulan şifahaneler ile akıl sağlığı ve diğer sağlık uygulamaları benimsenmiştir,
• Kültürün geliştirilmesi ve eğitimin teşviki amaçlanmıştır,
• Mektep, medrese, yurt, lonca, kervansaray kurularak, sosyal birlikteliğin sağlandığı ortamlar oluşturulmuştur,
• Vakıf kuruluşları sadece yerli halk değil gayri müslim halkın da ihtiyaçlarını karşılamış bu sayede farklı kültürlerin kaynaşması hızlanmıştır,
• Vakıflar sayesinde kurulan kervansaraylar ile ticari faaliyetlerin yanı sıra, uzak iklim ve coğrafyalarla kaynaşma imkanı elde edilmiştir.
• Padişah I. Mahmud döneminde kurulan Evkaf Nezareti ile vakıf ve sivil toplum kuruluşlarının faaliyetleri denetlenmiştir.

 Esnaflara verilen cezaların uzlaştırıcı ve eğitici olmasının amacı neler olabilir?

 

Osmanlı Devleti ticaret ve esnaf ilişkilerinin sağlıklı yürütülmesine büyük önem vermiştir. İlk olarak meslek gruplarının, sistematik bir şekilde eğitilmesi ve ardından bu grupların denetlenmesi maksadıyla Loca Teşkilatları kurulmuştur. Bu teşkilatlar, farklı meslek gruplarından farklı temsilciler ile teşkil edilmiştir.

Esnaf ve zanaatkarların denetlenmesi amacıyla, Fütüvvetname adı verilen meslek kuralları kanunu oluşturulmuştur. Buna göre, belirli bir standardın sağlanması amaç edinilmiştir. Ayrıca denetim kolaylaşmıştır.

 

Osmanlı Devletinde belirli bir suç karşılığı olarak, bedensel ve mali yükümlülükler uygulanmıştır. Buna göre, nizama uymayan esnaflara uyarı cezası verilerek ikaz edilirdi. Hileli mal üreterek tüketicinin istismarı durumunda ise, esnaf tüm çarşı ve pazar içerisinde teşhir edilirdi. Bu uygulamalar ile amaç, caydırıcı bir şekilde ıslah etmekti.

 

Çevreyi rahatsız eden esnaflara, kayıtsız bir şekilde dükkan açan esnaflara iş yerini kapatma cezası verilirdi.

 

Ödenmesi gereken verginin ödenmemesi, üretim yapmamak, sahtekarca ve ahlaksızca davranışlar, fitne yaymak, diğer esnaflara kötü söz ve davranışta bulunulması durumunda lonca tarafından veya doğrudan kadı tarafından meslekten ihraç edilme cezaları uygulanmıştır.

 

Kaçakçılık ve benzeri durumlarda kesinlikle müsamaha gösterilmemiştir. Kaçakçılık durumunda, esnaftan karşı taraftan aldığı para alınarak, malına el konulmuştur.

 

Belirli fiyat üzerinde fiyat belirleyen veya karaborsacılık yapan esnaf, dayak cezası ile cezalandırılırdı. Kural ve nizamı bozan özellikle fırıncı esnafı, dayak başlangıç olmak üzere idama kadar giden cezalar ile muhatap olabilmekteydi.

 

Osmanlı Devleti bu uygulamalar ile esnafın meslek etiğine uygun üretim yapmasını sağlanmıştır.

Osmanlı Devleti’nde, Lonca Teşkilatının mesleki eğitime etkileri nelerdir?

 

Bilinen diğer adıyla Ahi Teşkilatı, meslek gruplarının eğitimi ve ıslahı ile sistemli bir şekilde teşkilatlanması amacı ile kurulmuş olan sivil toplum kuruluşuna Lonca Teşkilatı denilmiştir. Çeşitli meslek grupları temsilcilerinden teşkil edilerek hiyerarşik bir düzen kurulmuştur.

 

Teşkilatın başında, Esnaf Kethüdası ya da Şeyh adı verilen yetkililer bulunmaktadır. Seçim ile başa gelen Şeyhler, ülke genelinde esnaf ve zanaatkarlar üzerinde etkili idi. Teşkilatın meslek eğitim açısından birçok faydası bulunmaktadır. Buna göre;

 

• Lonca Teşkilat, halk ile esnaf arasındaki ilişkiyi takip ederek düzenlemiştir,
• Lonca Teşkilatı, fiyatları düzenlemiş ve piyasaya sürülen ürünleri denetlemiştir,
• Usta çırak ilişkisi kapsamında, mesleki deneyim ve iş ahlakı, Lonca Teşkilatları sayesinde kazandırılmıştır,
• Rekabet ve diğerine yaşama hakkı tanımayan düzen yerine, meslek gruplarının dayanışması ve eğitilmesi sağlanmıştır,
• Birlik ve beraberlik ile meslek etiği kavramları, genel hatlarıyla oluşturulmuştur,
• Lonca Teşkilatı aracılığıyla, girişimciler için eğitim verilmesi ve mesleğe teşvik amacıyla kredi imkanı sunulmuştur,
• Lonca Teşkilatı tarafından verilen bugünkü manada çıraklı eğitimi ile, mesleklerin devamı sağlanmıştır.
• Lonca Kethüdası aracılığı ile kamu ile esnaf arasında iletişim sağlanmıştır. Yatırımlar ve eğitimin desteklenmesi doğrudan sağlanmıştır.
• Fütüvvetname denilen yasalar ile tüm meslek grupları denetlenmiş ve belirli bir nizama kavuşturulmuştur,
• Lonca Teşkilatı, çırak, kalfa ve usta kavramlarına önem vermiştir. Her bir safha için farklı içerikte eğitimler düzenlenmiştir.
• Lonca Teşkilatı çıraklık eğitimi yanında sanat okulu olma özelliği de taşımıştır.

Osmanlı Devleti, toprak sistemini oluştururken hangi özellikleri esas almış olabilir?

 

Osmanlı Devleti ekonominin ve üretimin temelini oluşturan faaliyet olarak gördüğü, tarımsal ve hayvansal üretimin devamını sağlamak maksadıyla, toprak yönetiminde bazı hususları önemsemiştir. Buna bağlı olarak toprak yönetimi şekillenmiştir.

 

Geçmiş Türk İslam Devletlerinde de görüldüğü gibi, toprak yönetimi üç ana birime ayrılmıştır.

 

Mülk Arazileri: Halkın hak sahibi oldukları topraklardır. Öşür Toprakları, Müslüman tebaaya ait olan topraklardır. Her türlü tasarruf hakkı mal sahibine aitti. Bununla birlikte üretimi yapılan ürünler için yüzde on oranında Öşür Vergisi uygulanmıştır. Haraci Topraklar, gayrimüslim halkın sahibi oldukları topraklardır. İki farklı vergi türüne muhatap olan topraklar üzerinde tasarruf hakkı ise, mal sahibine aitti.

 

Vakıf Arazileri: Gelirleri ile, toplumsal amaçlı kurulmuş yapıların, ihtiyaçlarının karşılanması amaçlanmıştır.

 

Miri Arazi: Ülke genelinde çoğunlukla miri adı verilen araziler bulunurdu. Bu topraklar üzerinde ise hak sahibi doğrudan devlet idi. Boş kalmamak ve üretimin devamını sağlamak amacıyla, devlet tarafından, istekli çiftçilere verilmekteydi. Farklı modelleri bulunan Miri araziler üzerinde uygulanan yöntemlere göre çeşitlik bulunmaktadır. Buna göre, Havvass-ı Hümayun, geliri doğrudan hazineye aktarılan topraklardır. Paşmaklık, Padişah yakını ve ailesi üzerine ait olan topraklardır. Malikane, devlet yöneticilerine tahsis edilmiş arazilerdir. Yurtluk, sınır çevresinde görevli asker aileleri için tahsis edilen topraklardır. Ocaklık, kale yapımı ve tersane giderleri için tahsis edilen topraklardır.

 

Osmanlı Devleti toprak yönetiminde uygulamış olduğu politikalar ile, üretimin devamını sağlamak istemiştir.

İslam kültürü, Osmanlı Devleti’nin fethettiği yerlerde ne gibi değişikliklere neden olmuştur?

 

İslam kültürü, bir arada yaşamaya ve farklılıklara hoşgörü ile yaklaşma temeline dayanmaktadır. Osmanlı Devleti İslam inancının hoşgörü ve adalet anlayışını, fethettiği bölgelerde uygulamıştır. Bu durum farklı etnik unsurların bir arada yaşamalarına imkan tanımıştır.

Osmanlı Devleti egemenlik kurduğu coğrafya insanlarına yönelik uyguladığı temel politikası şu şekildedir. Buna göre, farklı kültür ve inanca sahip olsa da tüm azınlıklar, kanun ve nizamlara uydukları, vergilerini ödedikleri takdirde kendilerine ait değerlere sahip şekilde oluşturulmuş okul, hastane ve mahkeme gibi kuruluşlara sahip olmuşlardır.

 

Osmanlı Devleri, Hristiyan veya Yahudi inanç gruplarının asimile edilmesi ya da dinlerini değiştirmeleri yönünde bir uygulamaya gitmemiştir. Bununla birlikte zorlama olmaksızın, özellikle Rumeli köylerinde yaşayan halkın zaman içerisinde İslamiyet ile tanıştıkları bilinmektedir.

 

Osmanlı Devleti, bir şehri fethettikten sonra ilk olarak, merkezi kilise camiye dönüştürülürken şehre merkeze bağlı şekilde subaşı ve kadı tayin edilmiştir. İkinci bir icraat olarak da yerli Türk halkın bir kısmını zorunlu iskan politikası ile bölgeye göç etmeleri sağlanmıştır. Örneğin İstanbul fethi sonrasında, Ayasofya büyük bir cami haline dönüştürülmüş, Anadolu’dan ise İstanbul’a yaklaşık beş bin kişilik bir aile grubunun göçü sağlanmıştır.

 

Fethedilen toprakların mimari ve yapı anlayışı zaman içerisinde İslam kültürüne has bazı unsurlarla donatılmıştır. Örneğin, mescit, bedesten, zaviye, cami, medrese, imaret ve kervansaray ile şehrin kültürel dönüşümü hızlanmıştır.