Kategori: Okula Yardımcı

Bilimsel açıklamanın “her durumda” işe yarayıp yaramadığına geçmeden önce, bilimsel bilginin ne olduğu ve ölçütlerinin nasıl belirlendiği hakkında küçük bir tanımlama yapmamızda yarar vardır. Bir bilginin bilimsel olup olmadığının ölçütleri, gözlemlenebilir, deney yapılabilir ve yanlışlanabilir olmasıdır. Örnek olarak dünyadaki tüm aslanlar sarı renklidir önermesini ele alalım. Bu önerme, gözlem ile kontrol edilmesi mümkün durumdadır. Aynı şekilde su 100 derecede kaynar önermesi de deney ile kontrol edilebilirdir. Yanlışlanabilirlik ilkesi ise, önermenin yanlışlanabilir olmasıdır. Yani gözlemciler “siyah” bir aslan gördüklerinde, bu bilgiyi yanlışlar ve yeni bir bilgi elde ederler.

Bilimin yapısı ve bilimsel bilginin ölçütleri nedeniyle kapsama alanı yalnızca somutluklarla sınırlıdır. Somut bir araştırma nesnesi olmadan bilimsellikten bahsedilebilmesi mümkün değildir. Bu nedenle bilimsel açıklama her durumda işe yarar mı sorusuna net bir cevap verebiliriz; Hayır.

Bilimsel bilgi, tüm nesnel evrende işimize yarayabilir. Ancak gözlemlenemeyen, deney yapılamayan ve yanlışlanamayan önermeler karşısında çaresizdir. Örnek olarak Tanrı var mıdır? Sorusu üzerine bilimsel açıklama yapabilmek, hem teknik hem de metafiziksel olarak mümkün değildir. Bununla birlikte bilim ve bilimsel tekniği tanımlayan tüm düşünceler bütünü felsefenin konusudur. Yani bilimin sahip olması gereken “her şeyin bir nedeni vardır” ön kabulüne dayanarak yapılan bilimsel araştırmalar, her şeyin bir nedeni vardır kabulüne bilimsel yöntemler aracılığı ile ulaşamazlar.

Bilimin insanlara sayısız yararları olduğu gibi, kuşkusuz tarih boyunca birçok zararı da olmuştur. Örnek olarak insan ömrü ortalaması geçmiş çağlarda çok düşüktü. Aynı şekilde doğum ölüm oranları neredeyse yüzde ellilere varıyordu. Modern tıbbın bilimsel yöntemler ile gelişmesi sayesinde insan için “kıyamet” dediğimiz birçok olayın önüne geçilmiş oldu. Artık hiç kimse düşen bir yıldırımdan dolayı ölmüyor, teknolojik ve dayanıklı binalar depremler tarafından etkilenmemizi engelliyor, basit bir sıtma hastalığı nedeniyle milyonlarca insan hayatlarından olmuyor.

Tüm bu olumlu etkileri beraberinde inanılmaz insan kıyımlarına da neden olmuştur. Örnek olarak atom enerjisinin serbest kalmasından doğan “nükleer enerji”, tüm insanlığın enerji sorununu çözebilecekken, bir savaş silahı olarak kullanılıp yüzbinlerce insanın ölmesine neden oldu. Bu durumda sorumlu tutulması gerekenler nelerdir? Bilim midir? Yoksa insanlar mı?

Bu durumda suçlunun kim olduğunun anlaşılabilmesi için güzel bir örnek vermek istiyorum; bir bıçak yardımı ile, boynuna idam ipi asmış kişiyi ölümden kurtarabilirsiniz. Ancak aynı bıçak ile cinayet de işleyebilirsiniz. Cinayet işlenmesi durumunda suçlu bıçak mıdır? Bıçağı üreten teknoloji midir? Kesinlikle insandır. Buna benzer olarak bilimsel yöntemlerin bir sonucu olan ve çevreyi kirleten kimyasal atıklar, bilimin bir suçu değildir. Aynı şekilde kendi kimyasal yapıları da bir “kusur” değildir. Sorumlu tutulabilecek tek varlık, iyi ve kötüyü ayırt etme özelliğine sahip olduğu halde “kötülük” yapan insandır.

Bilim, insanoğlu için inanılmaz gelişmeler kaydetse de, beraberinde getirdiği birçok olumsuz faktör vardır. Ancak bu olumsuz faktörlerin tamamı, insanın sorumsuzluğu ve vahşi doğasından kaynaklanmaktadır. Var olan hiçbir şey iyi ya da kötü değildir. Onu ancak “insanlar” iyi ya da kötü amaçlı kullanabilirler.

Bilimin kötüye kullanımının engellemesi, yalnızca eğitim ile mümkün olabilir. Buradaki esas nokta, insana zarar verme potansiyeli taşıyan bilimsel gelişmeler değil, insanın kendisidir. Yani nükleer araştırmaların milyonlarca insanı aynı anda öldürebilme potansiyeli, araştırmayı durdurmak için bir neden değildir. Kötü amaçlar zaten bilime ihtiyaç duymaksızın her alanda gerçekleştirilebilirler. Bilim, yalnızca bu kötü amaçları uygulamada kolaylık sağlar. Ancak iyi bir etik bilgisi ile eğitilen toplumlar, zarar vermemeyi ve “iyi” olmayı erdem olarak kabul ederler. Eğer dünyadaki tüm bireyler ve dolayısıyla toplumlar yeteri kadar etik eğitimi aldıysa, var olan nükleer ya da biyolojik silahların hiçbir anlamı olmayacaktır. Aynı şekilde ahlaki eğitim bir yana, tüm devletlerin kabul etmesi gereken evrensel hukuk kuralları, alanında uzman çevreler tarafından kolektif bir biçimde iyice tanımlanmalı, dünya üzerindeki “insan” kaynaklı kötülüklerin önüne geçilmelidir. Eğitim ve modern çağa hitap eden hukuk sistemi ile birlikte yalnızca “bilim” aracılığı ile yapılan kötülükler değil, insanın karşı karşıya kaldığı tüm “kötülükler”, tam anlamıyla bitirilemese bile azaltılabilir.

Günümüzde bilim ve felsefe üzerine yapılan en sık hatalardan biri, bu iki disiplini tamamen ayrı kulvarlarda değerlendirmektir. Ancak bu doğru değildir. Sorunun cevabına geçmeden önce bu iki kavramı tamamen farklı olarak değerlendirmenin neden yanlış olduğuna değinelim.

Bilimi ve bilimsel bilgiyi tanımlayan tüm ölçütler, tamamen felsefe tarafından belirlenmiştir. Yani bilimin verdiği bilgilerin güvenilirliğinin ya da “iyi bir açıklama” olduğunun ölçütü, felsefenin bir konusudur. Felsefe olmaksızın bilim ve bilimin yöntemleri tanımlanamaz. Örnek olarak şu önermeyi ele alalım; Bilim insana, varlık hakkında en güvenilir açıklamaları sunar. Bu önerme bilimsel bir önerme değil felsefi bir önermedir. Çünkü bilimin “en iyi olan”,” güvenilir olan” gibi kavramlar üzerine açıklama yapması mümkün değildir.

Buraya kadar her şey anlaşıldıysa sorunu cevabına geçelim. Bilim, felsefeden daima yararlanır ve yararlanmaya devam edecektir. Bilimin tüm metafiziksel ön kabulleri felsefi akıl yürütmeler sayesinde mümkün olur. Nesnenin doğasını anlamak istemeden önce, nesnenin bir “açıklaması” olduğuna, ya da herhangi bir hareketin “nedeni” olduğuna inanırız. Her şeyin bir nedeni olduğu felsefi ön kabul, bilimin felsefeden yararlandığına dair küçük bir örnektir. Aynı şekilde cevaplanması bizim için “anlam” iade eden fenomenler, öncelikli olarak felsefi soruşturma ile başlar. Bilimsel yöntem, bu felsefi sorulara gözlemle kontrol edilebilir, deneysel ve tutarlı cevaplar aramaktadır.